poniedziałek, 8 kwietnia 2013


Słup, impresje sokólsko-tatarskie i parę wątpliwości na  gościnnym progu

        Zaraz po wizycie w Muzeum Ziemi Sokólskiej, po którym oprowadziła nas pani Ola, absolwentka etnologii w Poznaniu, zabraliśmy się do pracy. Grupa, w której znalazłam się, miała do przygotowania temat "My stąd, kim jesteśmy?". Postanowiliśmy przeprowadzić mały trening przygotowujący nas do pozyskiwania informatorów do późniejszych wywiadów.
Zaczęliśmy zatem pytać przypadkowych przechodniów, jak odpowiedzieliby na nasze pytanie: "co to znaczy być stąd?". Sondę ropoczęliśmy w centrum miasta, w miejscu, w którym akurat znajdowała się większa grupa osób. Jak się później okazało, jest to znany w mieście słup ogłoszeniowy, punkt informacyjny i miejsce spotkań mieszkańców. To przy nim nasza sonda poniosła porażkę i także przy nim, po godzinnych negocjacjach, udało się nam złowić dwóch rozmowców, którzy wreszcie zgodzili się na wywiad następnego dnia...
Magdalena Chojnacka

*

Wystarczy pojawić się w odpowiednim miejscu i w odpowiednim czasie. Słup informacyjny stał się dobrym miejscem na szukanie rozmówców. Ludzie przystają obok niego, wymieniają komentarze, obserwują jak inni zawieszają swoje ogłoszenia. Tam też znalazłam pierwszego potencjalnego informatora, który właściwie sam przyłączył się do rozmowy o Sokółce. Zarówno on jak i jego znajomy chętnie opowiadali o mieście, ale niechętnie chcieli zgodzić się na rozmowę. To trudna sytuacja, gdy po rozmówcy widać, że chciałby się podzielić informacjami, lecz nie zachęca go propozycja spokojnej rozmowy przy kawie. W końcu  jednak obaj panowie zgodzili się na wywiad. Wydali się cennymi informatorami, gdyż mieszkają w Sokółce od lat i zapewne znają interesujące historie o mieście i Podlasiu.
           
Barbara Kwaśniewska

*
Podczas poszukiwań kolejnych respondentów rozmawiamy z ludźmi na ulicy. "Uczuciowa" starsza pani narzeka na rząd, powtarza, że lubi młodych. Prowadzi nas do zadymionego od papierosowego dymu baru, gdzie uprzejmy barman, nie dbając o zyski, pokazuje bardziej "odpowiednie" dla nas miejsce! Pan pod sklepem Stokrotka wspomina, że chodził do szkoły z Tatarem, opisuje tatarskie zwyczaje pogrzebowe. Pani mieszkająca w Sokółce od 30 lat uparcie twierdzi, że nie wie o niej za dużo. Kolejna osoba powątpiewając w cenność informacji, których może udzielić, stwierdza z uśmiechem, że takie to nasze zwyczaje: trzeba z czegoś żyć.  Próbujemy wytłumaczyć, że nie potrzebujemy być odsyłane do Ośrodka Kultury. Chcemy słuchać o rządzie, kolegach ze szkoły, naszych zwyczajach. Nawet, gdy ktoś mieszka tu tylko 30 lat. Nawet w zadymionym barze.
Natalia Nojek

*
W Sokółce, gdzie gęściej sypie śnieg...
Jest bardziej mokry, buty szybciej przemakają, a zimno doskwiera bardziej przenikliwie. To tylko jedno z kilku złudzeń, jakich doznałem po pierwszym spotkaniu z Sokółką. Poza tym, jedzenie jest dziwne, zapachy śmierdzące, a budynki z oznaczeniami „Na sprzedaż” dobitnie świadczą, że miejscowość wymiera i już niedługo nie pozostanie po niej kamień na kamieniu. Zaraz potem rozpogadzam się, kiedy wchodzę do sklepu, a pani sprzedająca wita mnie ciepłym uśmiechem, na półkach odnajduję znajome marki słodyczy. Potem spotkanie w grupie, przyjazna atmosfera żartów i wiara, że zlecone zadania na praktyki nie są misjami niemożliwymi, ale są tylko kwestią czasu, wzajemnego wsparcia i osobistej determinacji.
Siedzę przy komputerze, wyglądam za okno i zastanawiam się, co sprawia, że w obcym mieście, w którym nigdy nie byłem, a jego położenia nie jestem w stanie pokazać na mapie, nagle czuję się bezpiecznie i komfortowo? Po wejściu do jadłodajni, wyglądającej według pierwszych szacunków na absolutną melinę, odnajduję pomidorową i chociaż nie jest taka, jaką przygotowywała mi mama w domu, przełamuję pierwsze lody z wejściem w Sokółkę. Później spotykam znajome twarze po śniegowej odysei w ośrodku. Ale najbardziej uspokajają mnie znajome marki produktów, które codziennie konsumuję – ulubiona czekolada, serek na chleb, woda do picia. To właśnie marki podziałały uspokojająco dla mojego serca jak balsam rozgrzewający na bolącą kontuzję. Co sprawia, że w obcym mieście czuję się jak u siebie? Czyżbym stał się pokoleniem McDonalda? Czyżby reklamy decydowały o tym, co uważam za swojskie? Co decyduje nagle, że całkowicie obce miejsce nagle staje się swojskie i jakby bardziej „moje”? 

Pieprzony hipochondryk
Przemoczone buty. Nie mija pięć minut, przechodzę niecały kilometr, a już mam wilgotne skoki i mokre skarpetki. Drażnią mnie przy każdym postawionym kroku. Jestem pieprzonym hipochondrykiem, dlatego nie mogę przestać o nich myśleć. Przeprowadzam zupełnie nieoczekiwanie wywiad, a ja wciąż myślę o tym, że jest mi mokro i nieprzyjemnie. Słowa informatora przeciekają przeze mnie.
Cały dzień myślę o tym, co mam umieścić na blogu. Martwi mnie również to, czy wysnuję z tego jakąś ogólną refleksję, olśniewającą błyskotliwością myśli i ociekającą subtelnością dowcipu, by zapunktować u prowadzącego i by ten, który to czyta, nie miał poczucia zmarnowanego czasu. Wiadomo, wilk syty i owca cała. A ja mam po prostu przemoczone skoki!
Paweł Wielopolski




*
Jak to się często zdarza, pierwsze wrażenie, w moim przypadku z okna pociągu, może być nie tyle mylne, co nie docierać do wszystkiego, czyli "całej złożoności obrazu". Tak też jest w przypadku Sokółki.
Wyjście w „teren” nieubłagalnie weryfikuje wcześniejszy obraz: odsłania różnorodność tej, nie tak znowu wielkiej, miejscowości. Rynek, nazywany tu głównym placem, może poszczycić się piękną cerkwią. W innym, ale nie szczególnie oddalonym miejscu natrafimy na okazały katolicki kościół. Poszukiwanie informatorów do wywiadów doprowadza do kolejnego zakątka, w którym stoi rzeźbiony drewniany słup. Widnieją na nim symbole odnoszące się do różnych współistniejących tu wyznań: katolickiego, muzułmańskiego, prawosławnego i judaistycznego. Fakt ten skłania do refleksji. W ilu miastach Polski można podziwiać tego typu zróżnicowanie? O czym ono świadczy, czym jest dla miejscowych?
Dla obserwatora owa wielość to przejaw potrzeby zaakcentowania przez tutejszych własnego miejsca. Wielość miejsc w jednym? Jedność w wielości? Optyka takiej refleksji z pewnością łagodzi wszędobylski, poszarpany i nieładny krajobraz sokólskich małych blokowisk, jak też  nachalną prostotę barw lokalnych marketów Biedronki czy Lewiatana…
            Kolejny dzień zbliża mnie do lokalnej codzienności. Wracam myślą do  wielokulturowości. Czym ona jest?  Respektowaniem odrębności? Ktoś z zapytanych przez mnie stwierdził jakoś tu żyjemy ze sobą dosyć dobrze. Czy ta osoba miała na myśli także Tatarów? Można odnieść wrażenie, że to właśnie ta grupa stanowi ową odrębność, mimo tylu wieków wspólnego zamieszkiwania. Być może stało się to za sprawą turystów, których zainteresowanie, czyni z tej grupy novum. Mimo że Tatarzy zawsze tu byli, to, jak zwracają uwagę rozmówcy, oni teraz się ujawnili.
Być może dla ludzi mieszkających tutaj,  to sąsiedzi, lecz dla nas – badających – są zagadką. Nawet w dobie globalizacji…
Ewa Krygiel
*
Kruszyniany to mała wieś niedaleko Sokółki. Mieszkańcy zwykli mawiać żartobliwie, że brak im czasu na pracę. Skąd to zabawne powiedzenie?
Tutaj, obok siebie, żyją prawosławni, katolicy i muzułmanie, a każdy współmieszkaniec to dobry znajomy, przyjaciel, który powinien znaleźć się przy rodzinnym, świątecznym stole. A przecież okazji do świętowania jest niemało: "dwie" Wielkanoce, prawosławna i katolicka, uroczyste zakończenie muzułmańskiego ramadanu, kolejne weselne przyjęcia z okazji zaślubin małżeństw mieszanych, Sabantuj - tatarskie święto pługa…
 Słysząc od miejscowych o niekończącym się świętowaniu, przejezdni, nawet jeśli nie uwierzą w żart o braku czasu na pracę, to i tak zachwycą się atmosferą tej miejscowości, charyzmą przewodnika – rodowitego Tatara,  albo – jak mawiają miejscowi – dziewiczym pięknem krajobrazu podlaskiego. Może część z nich zapamięta to miejsce na dłużej? Zrozumie i poniesie dalej w świat dobre wiadomości, które zrównoważą te złe, którymi bombardują nas codziennie media?  Może turyści odwiedzający Kruszyniany przekażą dalej, że wyznawcy różnych religii i wyznań mogą żyć obok siebie nawet w przyjaźni i pracować dla dobra własnej miejscowości?

Magdalena Chojnacka

*

Gdzie leży granica wielce osławionej wschodniej gościnności? Czy niepewność związana z  wkraczaniem na cudze podwórko (w sensie dosłownym i metaforycznym) jest uzasadniona? Czym powodowana?
Poniekąd pojawienie się o umówionej godzinie przed bramą respondenta jest zachowaniem poprawnym, wytłumaczalnym. Jednak przekroczenie tego pierwszego progu – furtki bez dzwonka, który zapowiedziałby przybycie obcego – jest kontrowersyjne. Tym bardziej jeśli rychłe przekroczenie gościnnego progu wymaga obejścia niemal całego domostwa.
Do wątpliwości będących skutkiem, bądźmy szczerzy, wtargnięcia na teren informatora, można dodać jeszcze jedną: czy warto ryzykować w imię przeprowadzenia tylko jednego wywiadu, całą  własną skórę, kiedy zamiast gościnnego lokalsa, powita nas lokalny Burek strzegący jego domu?  Jak zatem wyjść obronną ręką z takiego ogródka, który wprost prowadzi do upragnionego rozmówcy, od którego dzieli nas tylko naciśnięcie dzwonka?

Agata Meller

Sokólskie dwie strony medalu


         Jak kształtuje się dotychczasowy obraz Podlasia na podstawie wypowiedzi „tutejszych”? Rozmówcy przyprawiają o pewien rodzaj dysonansu poznawczego. Z jednej strony dostarczają sielskiej wizji koegzystujących ze sobą przedstawicieli różnych wyznań, którzy zawierają trwałe przyjaźnie, bądź wchodzą w mieszane związki małżeńskie (katolicy z prawosławnymi), bo przecież nic nie może stanąć na drodze „prawdziwej miłości”. Z drugiej zaś przytłaczają wizją permanentnego bezrobocia, ciężkiej sytuacji materialnej i braku perspektyw. Na podstawie tych dwóch stron medalu staramy się uzyskać spójną odpowiedź na pytanie jednego z respondentów „co to znaczy Podlasie? Sokółka to Podlasie?”. Czy uda nam się ją sformułować w czasie tego wyjazdu?

Agata Meller




*
Cud w Sokółce to wydarzenie wciąż żywe w tej miejscowości. Rozwija się ruch pielgrzymkowy, a mieszkańcy opowiadają o niezwykłych uzdrowieniach. Często też wspominają o bezrobociu, narzekając, że tu nic nie ma i że brak zakładów pracy. Słuchając ich opowieści o trudnych stronach życia, można by pomyśleć, że w tym miejscu faktycznie potrzeba cudów…
Na pytanie o to, jak chcieliby rozwiązywać swoje egzystencjalne problemy, w odpowiedzi padają interesujące propozycje. Społeczność ta, w istocie, ma pomysły na to, jak podnieść swój standard. Wobec tego nasuwa się myśl, że do cudów jest bliżej, niż się wydaje. Pozostaje tylko jedno pytanie. Czy nasi rozmówcy i pozostali mieszkańcy zechcą przystąpić do działania?

Magdalena Chojnacka

*
Zastanawiające jest dlaczego podczas wywiadu tak gładko udaje się przejść przez temat rodziny? Respondent nie czeka na koło ratunkowe w postaci wskazówek od przeprowadzającego wywiad. Ba,  stara się sam wprowadzić narrację na tory uznane przez siebie za właściwe. Jednym tchem wyrecytuje liczne zawody przodków, porównując ich do dzisiejszych, niezaradnych ludzi. Z tęsknotą powróci do smaków z dzieciństwa, niekiedy ganiąc samego siebie, że nie przygotowuje zapomnianych już potraw. Niespodziewanie uraczy nas opowieścią o wyrobie mydła z „padniętych kur”, albo zatęskni za świątecznymi spotkaniami „przy wódeczce”. Pozornie - dla badającego - temat prosty i przyjemny. Tak, naprawdę wyjątkowo delikatny. Bo, jak między wódkę a zakąskę wcisnąć jeszcze rozmowę na tematy, które powinniśmy zgłębiać?

Kaśka Schinkel

*
Wielokulturowość pojawiła się ponownie, dzisiaj pod postacią słów. Przywołana przez respondentkę, wydawała się być bardziej abstrakcyjna, niż podczas poszukiwania materiału do eseju fotograficznego…
Wielokulturowość potocznie jest tu kojarzona z wielością wyznań, które łatwo rozpoznać po odpowiednich świątyniach i cmentarzach, a także z grupą Tatarów zamieszkującą te tereny. Czy fakt, że Podlasie jest tak różnorodne znaczy to samo co Podlasie  wielokulturowe?
Im bliżej świątyń, praktykowania trzech wyznań, historii Żydów i Tatarów, polsko-białoruskich kontaktów, tym bardziej "te kultury i ich wielość" stają się rozmywającymi się konstruktami…
                                                                                              Oktawia Szreniawa



sobota, 6 kwietnia 2013

Na Podlasiu było słowo...


Na Podlasiu było słowo... Rzucające się w uszy przybysza z daleka niemal natychmiast po oddaleniu się o parę kilometrów od Warszawy. Pierwsze co słychać, to charakterystyczna melodia tutejszego języka, miękka, śpiewna, łagodna. Ale nie koniec na tym. Tutaj rano kupuje się bułkę chleba, na szufladę podobno mówi się stolik, a ziemniaki na tradycyjne baby i kiszki trzeba tarkować. Można tu też posłuchać opowieści o nierodzonej siostrze pierwszego stopnia lub złowić uchem fantastyczną formę przeszłą trzebło żyć. Być może piszą o tym wszystkim mądre książki folklorystyczne lub językoznawcze, ale trzebło było tu przyjechać i zachwycić się na własne uszy!
Michalina Januszewska

Pierwsze wrażenie z terenu, a także każde kolejne, umożliwia skonfrontowanie go
z naszym wyobrażeniem Sokółki kształtowanym na podstawie literatury czy lokalnych mediów. Przy wysiadaniu z pociągu zauważyłam blokowisko. Architektura, która  nikomu, kto chociaż raz odwiedzał polskie miasta, nie jest obca. Kontrastowała ona z ulicami niskich drewnianych domków, położonych nieopodal. Różnorodność, o której rozmawialiśmy niemalże na każdych zajęciach przygotowujących, dała o sobie znać także w budownictwie. Naszym zadaniem nie jest jednak krytykowanie stawianie sądów i kategoryzowanie, a rozmowa i pytanie o znaczenia. Czy tam, gdzie my, obcy, zauważamy różnice, naprawdę istnieją one dla tutejszych. Odkrycie dlaczego pan taksówkarz przekonywał nas, że nie ma tutaj po co przyjeżdżać i co spowodowało, że na tle Poznania przedstawiał Sokółkę w tak złym świetle? Teren, oprócz złej pogody, stawia przed nami sporo pytań.
Kaśka Schinkel

Podlaska różnorodność  

Przeprowadzona rozmowa zmusi Cię do skonfrontowania konstruktu „wielokulturowości” z obrazem różnorodności kształtującym się pod wpływem wypowiedzi informatora. Oto bowiem Podlasie ma być istniejącą w świadomości respondenta  „mieszanką” nie do końca komplementarną, układanką o niedopasowanych, opozycyjnych elementach np.: „my katolicy vs. oni Żydzi”, przy czym „my” pozostało, lecz „ich” już nie ma - ale czy to zakłada zanik „różnorodności”?
Agata Meller
           

Ostatnia przesiadka, pociąg relacji Białystok-Sokółka: czy wśród podróżnych znajdują się nasi przyszli respondenci? Spoglądam na nieznany mi podlaski krajobraz. Docieramy! Znajdujący się w budynku dworca bar Niemen wita dobrymi kartaczami. Czy to podlaska potrawa? Stwierdzamy ze śmiechem, że kartacze znamy z naszego uczelnianego bufetu w Poznaniu.
Natalia Nojek

*

Badacz terenowy pogody się nie boi, a wszelkie komentarze odstraszające i przestrogi ma sobie za nic, dopóki nie będzie musiał się z nią zmierzyć w terenie. Konfrontacja z wszechogarniającym śnieżnym puchem (wszędobylską mokrą i lepką mazią) jest zaiste doświadczeniem wzmagającym tęsknotę za oporną wiosną… Pierwszy kontakt z potencjalnym informatorem okazał się nadzwyczaj pokrzepiający, a nastąpił w już w taksówce wiozącej nas na miejsce. Odpowiedź na pytanie kierowcy „dlaczego wy tu z Poznania przyjechałyście, dziewczynki?”  uruchomiła jego swobodny potok słów. Padło między innymi kilka sformułowań-kluczy: Sokółka – określana przez tutejszych (wg kierowcy) jako „psi ogon” - „bo tam za lasem granica!”; „tu Białorusini przyjeżdżają zobaczyć jak się żyje w Polsce”. Takie strzępy informacji działają jak przynęta, są zachętą, smakowitym kąskiem, który zdecydowanie będzie trzeba przebadać pamiętając o pentalogu: „Kto? Co? Gdzie? Kiedy? Dlaczego?”. 
 Agata Meller

*


W głowie rodzi się myśl: ‘Idź pod kościół’, ‘wykorzystaj znane Tobie ‘tricki’ w prowadzeniu wywiadów, ‘powiedz przyszłym informatorom, że masz zadanie do wykonania i licz na ich pomoc…a wówczas znajdziesz respondenta, który ugości Cię na wschodnią modłę.
    Agata Meller
*
Mimo że naszym zadaniem jest przeprowadzenie dziesięciu wywiadów, dzięki temu, że najczęściej chodzimy w parach, możemy wysłuchać dwukrotnie więcej historii. Okazuje się to nie tylko bezpieczniejsze, ale także bardzo praktyczne. Towarzysz zastąpi brakującą rękę, gdy trzeba wykonać zdjęcia, zanotuje coś co mogło nam umknąć, a także doda otuchy
w sytuacji, gdy czujemy się niepewnie. Ale pozytywne doświadczenia czerpie z tego także sam towarzysz. Może zastanowić się, jak sam przeprowadziłby wywiad, uczyć się na błędach kolegi, korzystać z przydatnych pytań i prób wyjścia z problemu. Ponad to, sytuacja ta, pozwala spojrzeć z dystansem, jak wyglądają wywiady prowadzone przez niewprawionych antropologów. Nawet jeżeli różnimy się stylem i sposobem zadawania pytań, to i tak łączy nas brak doświadczenia i strach przed niewiadomą.
Kaśka Schinkel
           

środa, 3 kwietnia 2013

Gotowi do startu? [Oktawia]

Upychając swetry i niekończące się zwoje kabli w walizce, na fali stresu związanego z wyjazdem, towarzyszącego mi już od tygodni, dałam się w końcu namówić na napisanie tej pierwszej przełomowej (?) notatki na naszym Sokółkowym blogu - ja, czyli Oktawia, studentka drugiego roku  etnologiii i antropologii kulturowej.

Za 6 godzin z kawałkiem część z nas wyrusza do Sokółki, by w ramach laboratorium metodycznego (właściwie odmieniam?) sprawdzić i udoskonalić nasze umiejętnośći w dziedzinie obserwacji etnograficznej, prowadzenia wywiadów i nie tylko. Przez kolejne 9 dni będziemy przyglądać się społeczeństwu z tego, tak bardzo zróżnicowanego kulturowo, religijnie i etnicznie terenu - co z tego wyniknie (poza masą pracy do wykonania)? Przypuszczam, że w tej chwili, pakując się, wiele uczestników naszej wyprawy się nad tym zastanawia.

Dwie, upchnięte w walizce, pary butów później...
Myślę, że pierwsza notka jest odpowiednia, by napisać, z czym związany jest ten cały stres, o którym wspomniałam w pierwszym akapicie. Samo pakowanie się dostracza wiele niekoniecznie optymistycznych myśli, wiele wątpliwości związanych jest z niezbyt wiosenną pogodą. Ile i czego powinniśmy zabrać, żeby przetrwać, nie zamarznąć/przemoknąć i wrócić cało i zdrowo do domu?
Kolejne obawy dotyczą ilości pracy, jaką trzeba będzie wykonać w ciągu tego wyjazdu. Znalezienie ludzi, którzy będą chcieli rozmawiać, powiedzieć nam o sobie, odpowiedziec na przygotowane pytania, dziesięć wywiadów, które trzeba będzie przetranskrybować - czy na to wszytsko straczy nam czasu. Są też problemy bardziej przyziemne, jak kwestia jedzenia (i picia, bo takie tez się pojawiały, choćby w czasie ostatniego, oraganizacyjnego spotkania) - co i w jakich ilościach ze sobą zabierać?

Czas nieubłaganie upływa, a walizka leży na dywanie patrząc z wyrzutem. Pora więc zostawić wylane tu obawy, wątpliwości oraz żale i podjąć się dalszych przygotowań.
Pozostałym etnologom. którzy wyruszają jutro, odpowiednio o 6.18 i 8.,30 życzę miłej podróży i do zobaczenia w terenie.